Sinds de Duitse oppercriticus Marcel Reich-Ranicki n.a.v. Een hart zo blank (1992) verkondigde dat hij in twintig jaar niet zo'n boek gelezen had en er een schrijver met de allure van García Márquez was opgestaan, gaat het Javier Marías literair voor de wind. Marías' solipsistische romans zijn niet onmiddellijk wat je ontspanningsliteratuur noemt, maar eerder uit de kluiten gewassen voorbeelden van trage, cerebrale literatuur. Eigenlijk is het onbegrijpelijk dat romans waarin veel meer reflectie dan actie zit zoveel succes hebben.

Zijn geheim? Zowel in Een hart zo blank als Denk morgen op het slagveld aan mij (1994) serveert de auteur ons een thrillerachtig begin dat spanning en mysterie creëert. Vervolgens komt al snel de ware Marías bovendrijven en wint het betoog het van het verhaal, krijgt reflectie de overhand op actie. Vervelend is dat niet, want de twee romans vormen een vernuftige verstrengeling van zijn geliefkoosde thema's: tijd, dood, taal, noodlot, geheimhouding en toeval. Marías hanteert daarbij een zeer herkenbare, maar allesbehalve luchtige stijl. Terwijl de belangrijkste thema's als in een muzikale compositie terugkeren, verweeft de auteur de cerebrale avonturen van zijn hoofdpersonages ingenieus met elkaar via in en uit elkaar vloeiende flashbacks en flashforwards. Dankzij een uitgekiende, maar broodnodige dosis anekdotiek en intrige lukt het hem om in deze twee bijzondere, en op hun manier erg boeiende romans, een evenwicht te vinden.

En toen verscheen De zwarte rug van de tijd (1998), een roman die ik destijds met hoge verwachtingen heb gelezen. De eerste honderd bladzijden waren zeer genietbaar, maar spijtig genoeg graaft Marías zich daarna hopeloos vast. Het is absoluut niet duidelijk waar hij naar toe wil, en die enkele humoristische bladzijden of filosofisch interessante uitweidingen kunnen het tij niet doen keren. Zijn eigen meanderende, trage, cerebrale stijl leek zich tegen hem te hebben gekeerd. Ik kreeg het boek met moeite uit. Had Marías zijn beste tijd gehad of was dit gewoon een voorbijgaand moment van zwakte?

Zopas verscheen in het Nederlands Koorts en lans, het vuistdikke eerste deel van de met veel ophef aangekondigde trilogie 'Jouw gezicht morgen'. Het leek alsof de 50-jarige Marías nog eens met veel bravoure al zijn kunnen wou etaleren. Zijn Nederlandse uitgever suggereert in de flaptekst dat hij met deze roman zichzelf overtroffen heeft, en eruditie en spanning weet te laten samenvloeien. Helaas, hoezeer ik het ook wou, Koorts en lans is geen goede roman geworden.



Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep er in Engeland de grote 'careless talk-actie', waarin gevraagd werd om zo weinig mogelijk informatie met elkaar uit te wisselen. Spionnen zaten overal en de minste informatie van een familielid in dienst (en wie had er geen?) zou rampen kunnen veroorzaken. Mensen werden zo gedwongen om het enige wat hen nog restte, de dagelijkse communicatie, op een lager pitje te zetten. "Zwijgen, zwijgen, dat is het grote doel dat door niemand wordt bereikt, zelfs niet na zijn dood". Net als Een hart zo blank maakt Koorts en lans duidelijk dat het leven een door verhalen vervormd fenomeen is: "Het vertellen van feiten misvormt de feiten en verdraait ze, en loochent ze bijna [...] de waarheid hangt niet af van het feit dat dingen hebben bestaan of hebben plaatsgevonden maar van het feit dat ze verborgen blijven [...], niet verteld worden". Tijd en geheimhouding zijn de enige wapens die ingezet kunnen worden tegen woorden: "De volmaakte toestand is dus die van het wachten en van de onwetendheid." Deze citaten komen uit Marías' eerste succesroman, maar hadden perfect in Koorts en lans kunnen staan. Ondanks goede voornemens zeggen mensen uiteindelijk toch alles, is het niet met woorden dan toch non-verbaal.

Het Spaanse hoofdpersonage Jaime Deza, voormalig docent aan de universiteit van Oxford, keert terug naar Engeland nadat zijn huwelijk op de klippen is gelopen. Via professor Wheeler ontmoet hij de raadselachtige Bertram Tupra, die de leiding heeft over de M16, een Britse geheimdienst uit de Tweede Wereldoorlog die nog niet blijkt opgedoekt. Ogenschijnlijk moet hij voor die organisatie tolken, maar al snel is het duidelijk dat hij om andere redenen wordt ingehuurd. Deza is een crack in het inschatten van personen, kan als geen ander iemand psychologisch doorgronden en wordt betaald om met die gave valabele figuren te onderscheiden van bedriegers. Waarom zeggen mensen iets zus of zo? Waarom zwijgen ze soms, aarzelen een seconde, gebruiken ze vaak dat ene adjectief, gaan hun wenkbrauwen soms ineens de hoogte in? Deza distilleert uit de verbale en non-verbale gedragspatronen telkens een gedetailleerde psychologische identikit.

Dit is een roman die, zoals te verwachten was, bulkt van filosofische reflecties. Geen probleem, want Marías kan boeiend over de grote thema's schrijven. Samen met professor Wheeler filosofeert Deza over de problematiek van zijn interpretatieve bezigheden, waarbij allerlei onbekende gegevens uit de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) en de Tweede Wereldoorlog de revue passeren. Ze dwalen af en mijmeren dan maar samen verder over een nieuw thema, om ten langen leste weer terug naar het oorspronkelijke idee te keren. Uiteindelijk verlies je niet alleen het overzicht, maar ook je leesplezier. Nog meer dan in zijn vorige roman vraag je je af waar het naar toe zal leiden. Na pakweg 400 pagina's, de twee vervolgen daargelaten, is me dat niet helemaal duidelijk. Er is de problematiek van zwijgen en spreken, daarbij aansluitend die van trouw en verraad, en natuurlijk de spanning die in de titel zit, de spanning tussen de pijn en de gevoelens die zich van ons meester maken (koorts) tegenover de pijn die we anderen berokkenen (lans). Krampachtig probeert hij de woorden 'koorts' en 'lans' in zijn meanderende gedachten te verwerken, maar wat is juist de bedoeling? Of komt alles indrukwekkend op zijn pootjes terecht in de twee volgende delen?

Toch bevat het boek citaten die zo in mijn uitrekselboekje komen. Helaas zijn het al te vaak geïsoleerde parels, die Marías niet tot een snoer weet te trekken. Waarom moet hij alle vaststellingen met drie, vier, vijf of zelfs meer uitgebreide voorbeelden schetsen en inkleuren? Het heeft iets van een fotograaf die zijn toestel maar niet scherp gesteld krijgt en ons het hele proces van ontelbare foto's voor de ogen gooit. Misschien dat sommige lezers daardoor uiteindelijk in een roes raken, ik ontbeerde evenwel de strakke hand van een auteur met zelfkritiek of waarom niet van een strenge redacteur. Uit dit boek had zeker een strakke, sterk gecomponeerde roman van pakweg 200 blz. kunnen worden gedistilleerd. Wat dus helaas niet gebeurd is. [Bart Van Loo]

Originele roman waarin de Spanjaard Deza betrokken raakt bij een Engelse contra-spionage dienst (onderdeel van MI6), opgericht in WO II om Duitse infiltranten te ontmaskeren. Een vriend uit de tijd dat hij doceerde aan het All Souls College in Oxford is de respectable Wheeler, hoogleraar in ruste. Deze maakt hem ervan bewust dat hij de gave heeft te kunnen voorspellen wie loyaal blijft en wie zich als verrader zal ontpoppen. Javier Marias (Madrid, 1951) behoort tot de toonaangevende hedendaagse Spaanse romanschrijvers sinds de publicatie van met name 'Aller zielen' en 'Een hart zo blank'. Deze omvangrijke roman boeit door de levensechte dialogen, maar vooral door de vermenging van realiteit en fictie: zo heeft zowel Deza als de schrijver in Oxford gedoceerd en hebben ze alle twee hun sporen als vertaler verdiend. De roman is het -zelfstandig leesbare- eerste deel van de romantrilogie 'Jouw gezicht morgen', met als volgende delen 'Dans en droom'* en 'Gif en schaduw van afscheid'**. Paperback; kleine druk.